تماس درباره ما منابع سایت سایر آبزیان گونه های ماهی خانواده ماهیان آبهای داخلی آبهای داخلی  
 
  گونه‌های آب‌های داخلی ایران
ماهی اسبله
( Silurus glanis)
 

:: ماهیان آب‌های داخلی ایران »» خانواده اسبله‌ماهیان»» گونه ماهی اسبله

»» سیستماتیک:

:: نام علمی گونه: Silurus glanis (Linnaeus, 1758)j


:: نام فارسی: اسبله، گربه ماهی. نامهای محلی: سبله(گیلان)، بوسا (مازندران) ، ایت بالیخ، ایسپله، بخو، رشه، سبله، سیبیلی، کلیس، گلیس ایسپیلی، لاقا،ناقا، یایین
:: خانواده: اسبله‌ماهیان، Siluridae
:: رده‌بندی کامل : Class: Actinopterygii > SuperOrder: Ostariophysi > Order: Siluriformes > Family: Siluridae
:: نام (های) غیر فارسی: نام اصلی: Wels catfish, سایر نامها: Danube catfish, European catfish, Sheat fish, som
:: برخی از اسامی علمی قدیمی، یا غیرمعتبر:
Siluris glanis | Silurus silurus | Silurus glanis aralensis
:: ریشه لغوی نام علمی: silouros : یونانی>گربه ماهی + odous: یونانی>دندان

»» کشورهای محل زندگی ماهی اسبله:
:: بومی در: جمهوری آذربایجان، آلمان، اتریش، ارمنستان، ازبکستان، استونی، اسلواکی، اکراین، ایران، بلغارستان، تاجیکستان، ترکیه، جمهوری چک، دانمارک، روسیه، روسیه سفید، رومانی، سوئد، سوئیس، فرانسه، قزاقستان، گرجستان، لتونی، لهستان، لیتوانی، مجارستان، مولداوی، نروژ، یوگسلاوی و یونان
::معرفی شده به:ایتالیا (ازیوگسلاوی)، پرتقال، اسپانیا، فرانسه، دانمارک(از آلمان و سوئد)، هلند، قبرس(از یوگسلاوی، احتمالا ناموفق)، بلژیک(احتمالاناموفق)، الجزیر(از مجارستان، احتمالاناموفق) ، چین(از فرانسه و مجارستان)، تونس (از آلمان)، سوریه(نامشخص)، انگلستان (از دانوب)،
»» در کشورهایی که اسبله به آنها پیوند زده شده، مواردی از تاثیرات منفی اکولوژیک گزارش شده است.
»» مرز جنوبی پراکنش آن در اروپا بوسیله کوه‌های آلپ شکل گرفته و از شمال نیز به اسکاندیناوی و جنوب سوئد محدود می‌شود. مرز غربی آن با در نظر گرفتن کشورهایی که اسبله بطور مصنوعی به آنها معرفی شده به اسپانیا و پرتقال و مرز شرقی و جنوبی شرقی آن به ایران، روسیه و کشورهای جدا شده از شوروی سابق منتهی می گردد .

»» اکوسیستم‌های محل پراکنش ماهی کلمه:
در جهان: ماهی اسبله به طور طبیعی در تمام مناطق شرقی اروپا و غرب آسیا پراکنده است. این ماهی در تمام رودها از بالادست رود راین تا سمت شرق یعنی حوزه آبریز شمال، بالتیک، سیاه، آژوف، دریاچه‌های آرال و خزر پراکنده است، اما تراکم آن در حوزه های آبریز رودهای ولگا و دانوب می‌باشد.
:: در ایران: علاوه بر دریای خزر، ماهی اسبله در تمامی رودهای شمال ایران از رود اترک در شمال شرقی تا ارس در شمال غربی وجود دارد. بعلاوه رودهای منتهی به دریاچه ارومیه نیز محل زیست این ماهی هستند(Berg, 1964 ). بخشهای شمالی کارون، نقاطی از کردستان و سرشاخه های قزل اوزن در زنجان از دیگر مناطق پراکنش این ماهی در ایران هستند.
از مهمترین زیستگاههای اسبله در ایران دریاچه سد ارس در آذربایجان غربی می‌باشد. در مطالعات انجام شده در این رودخانه، از 6 ایستگاه انتخاب شده در 3 ایستگاه در طول این رودخانه اسبله صید شده است. در بالادست دریاچه سد نیز اسبله‌های فراوانی وجود دارند، بویژه در منطقه ای به نام "چشمه ثریا" که منتطقه ای مرزی مابین ایران، ترکیه و نخجوان می‌باشد تمرکز اسبله‌ها زیاد است. استعداد رودخانه در بخش پشت سد ارس برای زندگی اسبله در مطالعات دانشمندان جمهوری آذربایجان نیز اثبات شده است. برطبق این مطالعات هنگام احداث مخزن آبی نخجوان در این رودخانه در سال 1973 ماهی های غالب منطقه سیاه ماهی و سس ماهی کورا بودند، اما در 1986 ماهی اسبله پس از ماهی کپور بیشترین میزان ماهی را از لحاظ وزن به خود اختصاص داده است. عمق زیاد مخزن به همراه طول و عرض زیاد آن عامل این رشد بوده است.
از دیگر مناطق زیست اسبله دریاچه سد منجیل می‌باشد. سرشاخه های قزل اوزن در زنجان هم ازنقاطی است که اسبله‌های فراوانی در آن وجود دارد. رود اترک در استان گلستان، تجن در ساری و رودخانه بهنمیر در حومه بابلسر از دیگر نقاط زندگی اسبله در ایران هستند. رودخانه ولی آباد تنکابن، تالاب امیرکلایه و از همه مهمتر تالاب انزلی از دیگر نقاط زندگی این ماهی می باشند. رودخانه فریدونکنار زمانی پر اهمیت تین رودخانه از لحاظ زندگی اسبله بوده است. در آذربایجان، رودخانه‌های زرینه‌رود، سیمینه رود و تلخه رود(قبل از خشکسالی) از زیستگاههای اسبله بودند. متاسفانه اسبله در ایران جزو ماهیان تحت فشار است. افزایش تورهای پرساین در دریا منجر به صید ضمنی اسبله و در نتیجه افت ذخایر آن شده است. از این رو این ماهی در ایران در شرف تخلیه است.وجود برخی از طرحهای دولتی از عوامل این فاجعه بوده است: نمونه آن طرح کاهش اسبله در دریاچه مهاباد است. این طرح در سال 1367 آغاز شد و در سال 1370 به پایان رسید. چون مسوولین وقت معاونت آبزیان جهاد تصمیم به رهاسازی بچه ماهیان پرورشی در این مکان داشتند، اقدام به تخلیه دریاچه از این ماهی نمودند، به نحوی که پس از سه سال ماهی غالب این محل از اسبله به فیتوفاگ تغییر کرد.
»» ماهی دیگری بسیار شبیه اسبله، با نام علمی Silurus triostegus در جنوب غربی ایران وجود دارد که گاهی با اسبله اشتباه گرفته می‌شود.

»» زیستگاه های مورد علاقه گونه اسبله ماهی:
در قسمت‌های پائینی رودخانه‌ها و تالاب های دارای گیاهان آبزی و تعدادی کمی هم در دریای خزر وجود دارند. در بستر رودخانه و تالاب زندگی مینماید. بدلیل اینکه هم در آب‌های داخلی ایران و هم تا حدی در آب‌های دریای خزر موجود است، در این وب سایت در هردو دسته طبقه بندی شده است.

»» مشخصات ظاهری، رفتاری و فیزیولوژیک اسبله:

شکل بدن:
بدن کشیده و سینوسی که در انتها فشرده می‌شود | بدن اسبله مارماهی شکل(Anguilliform ) و فاقد فلس |پوست اسبله کاملا نرم و دارای رنگهای متنوعی می‌باشد، این رنگها برحسب زیستگاه ماهی تغییر می‌کند.گفته می‌شود که اسبله جزو ماهیهای پوست سمی است | باله پشتی بسیار کوچک آنست که دارای 3 تا 5 شعاع نرم | باله مخرجی بسیار بلند و تا دو سوم طول کل ماهی میرسد. تعداد شعاعهای نرم در آن 77 تا 92 عدد می‌باشد. رنگ آن همرنگ سطح پشتی | باله دمی تخم مرغی شکل و دارای انحنای اندکی می‌باشد | باله سینه‌ای دارای یک خار و 14 تا 17 شعاع نرم. | احتمالا زیر پایه باله سینه‌ای غدد سمی هست | باله شکمی تیره و کوچکتر از باله سینه‌ای است. 11 تا 13 شعاع نرم | یک جفت سبیلک بلند در فک بالا و دو جفت سبیلک کوچکتر زیر فک پائین دارد | یک ردیف دندان سمباده‌ای بر روی هر کدام از فکین قرار دارد. هر ردیف دندان دارای صدها دندان ریز می‌باشد. در سقف دهان نیز دندان دارد | معده بزرگ و قابل اتساع برای بلعیدن طعمه های بزرگ | دهان اسبله بسیار بزرگ و عریض بوده و تقریبا از نوع زبرین |دو جفت سوراخ بینی نسبتا بزرگ برروی بخش پشتی سر و نزدیک پایه سبیلک‌ها دارد | باله سینه‌ای کوچک و زیر سرپوش آبششی است. | باله‌های زوج گرد و پارو مانند هستند | باله دمی کم و بیش دو شاخه و 19 شعاع دارد.
اندازه:
بزرگترین ماهی "دائمی" آب شیرین است.
در دنیا، بزرگترین اندازه گزارش شده 500 سانتیمتر(5متر) و بیشترین وزن گزارش شده 306 کیلوگرم است. مطالعه استخوان‌های اسبله نشان می‌دهد که میتواند تا 450 کیلوگرم هم رشد کند، اما چنین اسبله‌ای تا به حال به دام نیفتاده است.
در ایران
: بزرگترین اندازه ثبت شده با قلاب (دارای مدرک) 104 کیلوگرم وزن داشته است. در گیلان اسبله‌هایی تا 90 کیلوگرم نیز هنوز صید می‌شوند. در رودخانه ارس و با تور، اسبله‌هایی با طول 2.5 متر و وزن 245 کیلوگرم صید شده است.
طول عمر:
حداکثر سن اسبله 80 سال گزارش شده. استخوان‌هایی از اسبله پیدا شده که برآورد شده ماهی قبل از مرگ 100 سال عمر داشته است. جمعیت‌های مختلف اسبله، از الگوهای سنی گوناگون تبعیت می‌کنند.
در دنیا: در جنوب دریاچه آرال ترکیب سنی اسبله‌های صید شده از 3 تا 30 سال تفاوت می کرده است.

غذا:
:: در نقاط مختلف جهان: ماهیان استخوانی (نظیر جنس‌های Abramis, Alburnus, Alosa, Barbus, Capoetobrama, Carrassius, Cyprinus, Esox, Neogobius, Perca, Pungitius, Rutilus, Scardinius, Tinca, Vimba), پستانداران کوچک آبزی، پرندگان، پسماندها و فضولات، و همچنین در دوران لاروی و نوزادی از بیمهرگان، تخم و لارو سایر ماهیان، حشراتی نظیر جنس‌های Corixa ( ) , Hydrophorus ( ), cricket larvae, انواع دوبالان (Diptera), انواع mysid ()
:: در ایران نیز رژیم غذایی آن را بیشتر ماهیان استخوانی (جنس‌هایی مثل Abramis, Cyprinus, Carrasius, Perca, Liza, Rutilus, Esox, Alosa)، قورباغه، پرندگان و پستانداران کوچک آبزی و ... تشکیل می‌دهد.
»» اسبله
ژنتیک:
تعداد کروموزومهای Diploid/ zygotic(2n): 60-60، در بعضی گزارش0¥ها ا 48-48 و کروموزومهای Haploid/ gametic (n)، 30 و بعضی گزارش0¥ها 24 است.
رفتارهای خاص:
شکارگری : اسبله به طور نیمه ارادی دائما در حال تعقیب محرکهاست تا هنگامیکه مغز یکی از آنها را تشخیص داده و دستور عکس العمل بدهد. گونه اسبله چشمهای بسیار کوچکی دارد، این خصوصیت بیانگر این حقیقت است که اسبله یک شکارچی شبانه بوده و بدلیل عدم بکارگیری چشمها برای شکار، چشمها تحلیل رفته اند. سبیلک‌ها نیز در شکارگری نقش دارند: سبیلک‌های بالا برای شکار و جلوگیری از برخورد با موانع است، ضمنا این سبیلک‌ها توانایی دریافت لرزه های خاص بدن ماهیان ضعیف را دارند. سبیلک‌های پائینی بیشتر وضعیت بستر را به ماهی منتقل می‌کنند. در سبیلک‌ها جوانه های چشایی هم وجود دارند.
اسبله می تواند شکار را مستقیما بوسیله گیرنده های صوتی ردیابی کند. همچنین این ماهی قدرت تشخیص اصوات ماهیان معمولی و ماهیان ضعیف یا به دام افتاده (مثلا در قلاب) را دارد.
اسبله اغلب ماهیخوار است، اما از هر نوع غذای دیگری استقبال می‌کند! بقایای بدن انسان در احشاء اسبله پیدا شده است، اگر چه احتمالا قبل از خورده شدن، مرده بوده است. اما موارد متعدد حمله اسبله به سگهایی که در حال آب خوردن بوده اند گزارش شده.
سیستم بویایی قوی دارد، بعضی بوها برای اسبله جنبه هشدار دارند: مثلا بوی ماهی سوف می تواند هشدار برای دوری از خارهای این ماهی را بدهد.(گاه تصور می رود که اسبله‌ها قادر به یادآوری گذشته هستند).
واحد های سیستم چشایی در اسبله جوانه های چشایی هستند. برخلاف انسان که جوانه های چشایی تنها در زبانش قرار دارند، در اسبله‌این جوانه ها برروی سبیلک ها و اطراف دهان نیز هستند. حس چشایی بطور هماهنگ با سایر حواس بویژه بویایی عمل می‌کند، یعنی ابتدا سیستم بویایی وجود غذا را تشخیص داده وسپس سیستم چشایی کیفیت آنرا معین می‌کند. وجودگیرنده های چشایی خارجی به اسبله قدرت می‌دهد که بدون نیاز به وارد کردن غذا به دهان آن را بچشد. این مساله برای اسبله که در محیطهای تاریک زندگی می‌کند بسیار مهم است.
اسبله انفرادی زندگی می‌کند، اما در فصل تولیدمثل به صورت زوج یا گروهی دیده می‌شوند.

»» تولیدمثل اسبله:

ماهیها معمولا در سال دوم تا چهارم عمر به بلوغ جنسی میرسند، در این سن اسبله دارای طولی حدود 60 تا 70 سانتی متر و وزنی از 900 تا 2000 گرم می‌باشد. اسبله‌ها برای تخمریزی گاه تا 25 کیلومتر مهاجرت می‌کنند. اسبله نر در بخش انتهایی ناحیه شکمی، بخش پوستی آویخته ای دارد. در جنس ماده این بخش کوچکتر ولی قطور تر است. نرها بزرگتر هستند و وظیفه نگهداری از تخم و نوزاد را نیز دارند. اسبله یکبار در سال تولیدمثل می‌کند. تولیدمثل در دمای 18 تا 20 درجه انجام می‌شود که اگر این دما فراهم نشود، تولیدمثل عقب می افتد. جفتها قبل از تولیدمثل، بازیهای تولیدمثلی شامل تعقیب و گریز و جهش از آب انجام می‌دهند.
تخم‌های اسبله زرد و چسبناک و به قطر 3 میلیمتر بوده و به گیاهان می‌چسبند. اسبله‌های ماده لانه سازی می‌کنند. هماوری نسبی زیاد و و می تواند تا 330000 به ازای هر کیلوگرم برسد که نشاندهنده اینست که بسیاری از تخم‌ها و لاروها از بین میروند. هماوری مطلق اسبله‌هایی با اندازه های معمولی و کوچک، از 480 تا 11000 عدد میباشد. تخم‌ها بصورت خوشه‌ای در لانه متمرکز شده و ماهی نر که اسپرم کمی دارد آنها را بارور می‌کند وتا زمان خارج شدن لاروها(تخم‌گشایی) از آنها مراقبت می نماید.
مدت انکوباسیون تخم‌ها 3 تا 5 شبانه روز (اغلب 50 ساعت) در دمای 24 درجه سانتیگراد است ،مدت زمان رشد و نمو تخم‌ها نیز هنگام تخم‌گشایی برحسب مکان فرق می‌کندد. لارو پس از تخم‌گشایی حدود هشت و نیم میلیمتر طول دارد. لاروها تا زمان جذب کیسه زرده لانه راترک نمی‌کنند.
تخم‌ها و بویژه لاروهای اسبله مانند تمام لاروهایی که در لانه زندگی می‌کند سازگاری‌های تنفسی ویژه ای برای تحمل شرایط کمبود اکسیژن در لانه پیدانموده اند. سرعت رشد اسبله‌ها در یک ساله اول زندگی بسیار زیاد است.

»» صید اسبله:

اسبله ماهی از گونه‌های بسیار جذاب در صید ورزشی است.
میزان صید تجاری آن در سال کاری 80-81 به بیست تن میرسیده که بیشترین آن در تالاب انزلی بوده است.

اسبله در آکواریومهای بزرگ شهری قابل نگهداری است.

»» ارزش‌های اقتصادی اسبله:

بدلیل نداشتن فلس، اغلب مصرف غذایی بویژه در شمال ایران ندارد، اما گوشت آن در بازارهای شهرهای شمالی به عنوان گوشت ماهیان دیگر نظیر ازون برون به خریداران ناآگاه فروخته می‌شود.

»» وضعیت ذخایر اسبله ماهی:

اسبله ماهی در ایران دارای کمترین نگرانی (LC) از نظر وضعیت ذخایر می‌باشد. این مساله به دلیل عدم وجود صید اقتصادی آن می‌باشد. متاسفانه در برخی از منابع آبی ایران، اقدام به نابودسازی عمدی اسبله برای پرورش سایر ماهیان شده است.
عوامل محدود کننده جمعیت اسبله ماهی، شامل:
غذا یکی از عوامل محدود کننده رشد اسبله ماهی می‌باشد. این ماهی غذای زیادی میخورد و نبود نمونه‌های بزرگ از آن در یک اکوسیستم آبی، به دلیل فشار غذایی است.
از بین رفتن اکوسیستم‌ها، بطور مثال تالاب انزلی، جمعیت اسبله ماهی را تحت فشار قرار داده است.

»» تصاویر مرتبط با اسبله:

اسبله ارس در حال بلعیدن توپ بسکتبال دهان
دکتر عبدلی در حال بیومتری اسبله ارس توپ بسکتبال 8 اینچی در دهان اسبله نمای نزدیک از دهان اسبله ماهی
دندانهای اسبله صید ورزشی اسبله اسبله در مخفیگاه
نمای نزدیک از دندان‌های اسبله‌ایران صید ورزشی اسبله اسبله در مخفیگاه
رادیوگرافی اسبله ایران اسبله در آکواریوم شهری پراکنش اسبله در ایران
رادیوگرافی اسبله‌ایران(محجوب،1379) اسبله در آکواریوم شهری پراکنش اسبله ماهی در ایران

:: صفحات پیشنهادی برای مطالعه:::

page1: Family: Siluridae (خانواده اسبله‌ماهیان)
page2: Silurus triostegus : اسبله بین النهرین