تماس درباره ما منابع سایت سایر آبزیان گونه های ماهی خانواده ماهیان آبهای داخلی آبهای داخلی  
 
  گونه‌های آب‌های داخلی ایران
ماهی اسبله بین النهرین
( Silurus triostegus )
 

:: ماهیان آب‌های داخلی ایران»» خانواده اسبله‌ماهیان»» گونه ماهی اسبله بین النهرین

»» سیستماتیک:

:: نام علمی گونه: Silurus triostegus (Heckel, 1843)j


:: نامهای رایج در ایران: اسبله بین النهرین، اسبله دجله و نیز جیری، یاری، یری، اسبله دجله
:: خانواده: اسبله‌ماهیان، Siluridae
:: رده بندی کامل : Class: Actinopterygii > SuperOrder: Ostariophysi > Order: Siluriformes > Family: Siluridae
:: نامهای خارج از ایران: نام اصلی: Mesopotamian Catfish, سایر نامها: ـ
::برخی از اسامی علمی قدیمی، یا غیر معتبر:
ـ
:: ریشه لغوی نام علمی: silouros : یونانی>گربه ماهی + odous: یونانی>دندان

»» کشورهای محل زندگی ماهی اسبله بین النهرین:
:: بومی در: ایران و عراق.و نیز ه ترکیه و نیز سوریه.

»» اکوسیستم های محل پراکنش ماهی اسبله بین النهرین:
در حوضه آبریز دجله و فرات.
در بخش ایرانی این حوضه آبریز، استان خوزستان رودخانه‌های اروند، کارون، بهمنشیر، کرخه، دز و جراحی. تالاب هویزه.
دریاچه سد آتاتورک در ترکیه.
رود فرات سوریه و ترکیه.
بنظر می رسد اسبله بین النهرین حدود 10 جمعیت گوناگون دارد.

»» زیستگاه های مورد علاقه گونه اسبله بین النهرین:
گونه ای ساکن آب‌های شیرین، وابسته به بستر و نیمه گرمسیری است.
ساکن رودهای بزرگ، مرداب ها، دریاچه‌ها و مخازن و آب بند ها.
در یک مورد نمونه برداری در ایران و تالاب هویزه، در دمای 21 درجه سانتیگراد و شوری 1.79 درصد و pH حدود 7.5، از مجموع 19 گونه صید شده با تور گوشگیر، 6.4 درصد اسبله بین النهرین بوده است.
در کشور عراق در دریاچه‌های باز و دارای پوشش گیاهی و نیز مردابها و رودخانه‌ها گزارش شده است. نمونه‌های بزرگتر همیشه در رودخانه هستند و تنها همراه با سیلاب ها وارد دریاچه‌ها و مرداب ها می شوند. ماهیان جوانتر افزایش دما و کاهش اکسیژن را بیشتر تحمل می کنند. این گونه در دهه 1980 یکی از فراوانترین گونه‌های حاضر در مرداب های جنوبی عراق بوده است.

»» مشخصات ظاهری، رفتاری و فیزیولوژیک اسبله بین النهرین:

شکل بدن:
تفاوت عمده این گونه با گونه اسبله معمولی Silurus glanis، دارا بودن دندانهای قوی و بلند است که حداقل در نمونه‌های فیکسه شده، دندانهای فک پایینی در موقع بسته بودن دهان، از دهان بیرون می زند، همچنین رنگ آن روشنتر از اسبله معمولی بوده و خار باله سینه‌ای آن دندانه دار ، مجزا و بزرگ است. طول سبیلک فک بالایی، تقریبا اندازه طول سر است در حالیکه در اسبله معمولی، این اندازه بزرگتر است، اگر چه استثناهایی هم وجود دارند. سبیلک عقبی فک پایینی در صورت وجود، همیشه کوتاه تر از جلویی است، در حالیکه در گونه اسبله معمولی، سبیلک های عقبی فک پایین بلندتر از جلویی ها هستند.
در بعضی از نمونه‌ها 4 سبیلک وجود دارد، برخلاف اسبله که همیشه 6 سبیلک دارد. اما شواهدی وجود دارد که ماهی های 4 سبیلک هم در سنین جوانی 6 سبیلک دارند و یک جفت از سبیلک های فک پایینی با افزایش سن، بازجذب می‌شود. نمونه‌هایی با یک جفت و یا دوجفت سبیلک در فک پایینی گزارش شده اند. نمونه برداری های مختلف نشان می دهد که بعضی از اسبله های بین النهرین دارای دو جفت سبیلک فک زیرین، و بعضی دیگر دارای یک جفت سبیلک بودند و جفت سبیلک عقبی را از دست داده اند و این مساله ارتباطی با اندازه بدن نداشته است.
شعاع سخت باله سینه‌ای، کم و بیش در بخش داخلی دندانه دار است و بخش دیگر آن صاف می باشد. دندانهای سقف دهان، در دو تکه تجمع یافته اند، اگرچه در ترکیه گزارش هایی از این گونه با یک دسته دندان سقفی وجود دارد. فک پایینی بزرگتر از فک بالایی است و دندانهای روی هردو فک، به سمت داخل برگشته اند. ردیف دندان ها گسترده تر از اسبله معمولی است و دندانها هم بزرگتر و قویتر از اسبله معمولی هستند. چشمها نیز بزرگتر از چشم اسبله معمولی می باشند.
باله پشتی دارای 3یا4 عدد شعاع منشعب که نسبت تعداد 3شعاعی ها بیش از این نسبت در اسبله معمولی است
| باله سینه‌ای دارای 11-14 شعاع منشعب و 1 شعاع سخت | باله شکمی 8-13 شعاع منشعب بعد از 1شعاع غیر منشعب | ستون مهره ها مجموعا 69-70 مهره دارد | 12 تا 17 خار آبششی | معده بزرگ است و کشیده تر از معده اسبله معمولی است که می تواند به دلیل تفاوت غذای مصرف باشد | روده حدودا سه پیچ دارد | قسمت بالایی بدن لکه لکه به رنگ زرد-قهوه ای کمرنگ و سیاه است. رنگ کلی ممکن است تیره یا روشن و زرد به نظر برسد. بطور کلی بسیار روشنتر از گونه اسبله معمولی است. شکم و بخش زیرین سر سفید هستند که در ناحیه شکم نقاط سیاه دیده می‌شود. سبیلکهای فک بالایی و لبه های آرواره پایینی، قهوه ای تیره هستند.
اندازه:
حداکثر طول ثبت شده، 81 سانتیمتر در یک نمونه نر و 99 سانتیمتر در ماده بوده است. معمولا حدود 22 سانتیمتر است اگرچه در منابع قدیمی، حدود 1930، اسبله بین النهرین با طول 1.5 متر در رود فرات سوریه گزارش شده است. حداکثر وزن گزارش شده 8.1 کیلوگرم است، که در این مورد هم منابع خیلی قدیمی تر مدعی اوزانی تا 50 کیلوگرم هستند.
یک نمونه برداری در تالاب شادگان نشان داد که طول اسبله بین النهرین در این محل، 11.9-65 سانتیمتر و وزن آن 75 تا 2000 گرم بوده است.
سن:
حداکثر سن 11 سال
غذا:
ماهی جزء مهم رژیم غذایی اسبله بین النهرین است. ماهیانی نظیر ماهی بیاه Chelon abu (اسم قدیمی Liza abuAcanthobrama marmid در تالابهای عراق و مناطق مرزی ایران.
حشرات آبزی هم جزو غذای اسبله بین النهرین هستند اما ماهی اهمیت بیشتری دارد.
در این ماهی همنوع خواری دیده می‌شود و ماهیان جوان زیر 16 سانتیمتر توسط بالغین بزرگتر از 35 سانتیمتری خورده می شوند.
ماهیان دیگری نظیر Barbus (=Mesopotamichthys) sharpeyi یا ماهی بنی، Heteropneustes fossilis یا اشلمبو و Cyprinus carpio یا کپور معمولی همراه با میگو بویژه گونه Metapenaeus affinis، قورباغه (Rana esculenta) و خرچنگهای گرد بویژه گونه Sesarma boulengeri هم توسط این گونه مصرف می شوند. مهمترین ماهی مصرفی چه از نظر وزن و چه تعداد، گونه Liza abu یا بیاه است و بعد از آن کپور معمولی قرار دارد.
گونه‌های Aphanius sp.، Gambuzia holbrooki، مواد دتریتوس و گیاهان آبزی هم در مجرای گوارشی اسبله بین النهرین دیده می‌شود.
گونه کپورماهی Hemigrammocapoeta elegans نیز در مجرای گوارش ماهی صیدشده در دز دیده شده است.
ژنتیک:
ـ
رفتارهای خاص:
تغذیه در شب صورت می گیرد و بعد از آن اواخر بعد از ظهرها بیشترین میزان تغذیه مشاهده می‌شود. ماهیان ماده در حال تخمریزی تغذیه نمی کنند.

»» تولیدمثل اسبله بین النهرین:

نرها در 3 سالگی بالغ می شوند که در این سن میانگین طول استاندارد آنها 32.6 سانتیمتر و میانگین وزن آنها 760.6 گرم است. ماده ها در 4 سالگی بالغ شده که میانگین طول انها 33.28 سانتیمتر و وزن آنها در این سن 420.4 گرم است.
تخمریزی در عراق در ماه های مارس جولای و در ترکیه در ماه های می و جوئن صورت می گیرد.
تخمها در مناطق دارای گیاهان آبزی رها می شوند و قطر آنها تا 4.2 میلیمتر است.
هماوری اندازه گیری شده در هورالحمر عراق، متغیر و از 5327 تا 333390 تخم برای ماهیان 32.5 تا 92 سانتیمتری است که 395 تا 5595 گرم وزن و 1 تا 7 سال سن داشته اند. این مطالعه نشان داد که ماهی اسبله بین النهرین برای تخمریزی به مناطق کم عمقه مهاجرت می کند تا در بین گیاهان آبزی نظیر نی تخمریزی کند. این آب 25 تا 75 سانتیمتر عمق داشته و بستر خاک رس یا شنی داشته است. آب ساکن با دمای 17-21 درجه سانتیگراد و اکسیژن محلول 6تا11 p.p.m و قلیائیت 170تا203، pH 8.4تا9 و شوری 5 تا 5.3 درصد از دیگر خصوصیات این مناطق است.
این ماهی بصورت دسته ای مهاجرت تخمریزی می کند که گاهی همراه با ماهی بنی ((Barbus(=Mesooptamichthys) sharpeyi)) انجام می گردد و در هفته اول مارس به محل تخمریزی می رسند.
تخمریزی در سحرگاه و آخرین روشنایی های غروب انجام می‌شود. ماهی نر و گاهی دو ماهی نر، به سمت ماهی ماده خیز برداشته و اقدام به تعقیب و چرخش دور آن می کنند و بدن خود را به بدن ماده می زنند و ماهی ماده با یک حکت تند و سریع پاسخ می دهد. تخمها در بستر پراکنده شده و حفاظت نمی شوند.
نر و ماده ها از هم جدا و مجددا به آب های عمیقتر برمی گردند. تخم ها چسبناک و شفاف بوده و معمولا 3 تا 3.2 میلیمتر هستند. اوج تخمریزی در ماه مارس و حداقل آن در آوریل و می انجام می شد. لاروها از دوم مارس دیده شده و تخمه گشایی در عرض 48 تا 60 ساعت در دمای 18 تا 22 درجه سانتیگراد صورت می گیرد.
در ترکیه و دریاچه سد آتاتورک، بالاترین فاکتور شرایط در ماه آوریل مشاهده شد، میانگین قطر تخمها در ماه می با اندازه 1.937 میلیمتر بود و هماوری 120300 بود.

ماهیان ماده در زمان تخمریزی تغذیه نمی کنند.

»» صید اسبله بین النهرین:

در عراق برداشت زیادی دارد. همچنین در جنگ دوم خلیج فارس، توسط سربازان خارجی مستقر در عراق صید ورزشی می شده است

»» ارزش های اقتصادی اسبله بین النهرین:

در ایران اهمیت اقتصادی چندانی ندارد.
در عراق این گونه 8.5 درصد کل صید را تشکیل می دهد اما بدلایل مذهبی و فقدان فلس ماهی محبوبی نیست.
گزارشی در 1966 می گوید که سالیانه حدود 40-50 تن از این ماهی از عراق به لبنان صادر می شده است. این ماهی میزان پروتئین بالایی دارد و می تواند منبع تامین پروتئین باشد. بدلیل چرب بودن در ترکیه محبوبیت دارد.

»» وضعیت ذخایر اسبله بین النهرین:

این گونه توسط IUCN در رده کمترین نگرانی (LC) دسته بندی شده است.
در ایران صید جدی ندارد، اما به دلیل تهدیدهای موجود در عراق، ایران نیز باید به این ماهی و وضعیت ذخایر آن توجه نماید. ارزیابی ذخایر در ایران انجام نشده است.
در کشور عراق، دستکاری های مصنوعی تحمیل شده بر باتلاق های جنوبی منجر به افزایش این ماهی شکارچی و وارونگی هرم غذایی و کاهش ماهیانی نظیر کپور معمولی گردید.
تغییر زیستگاه در کشور ایران، تالاب شادگان، منجر به افزایش اسبله بین النهرین و در مقابل کاهش گونه‌هایی نظیر Aspius (=Leuciscus) vorax، Luciobarbus pectoralis و Cyprinus carpio کپور معمولی گردید. ایجاد تغییرات در زیست توده ماهی، به از دست رفتن دشت های سیلابی، ساخت سدهایی که رژیم هیدرولوژیک را تغییر می دهند، افزایش شوری به دلیل فعالیتهای کشاورزی و آبیاری و آلودگی نسبت داده می‌شود.
بنا بر یک گزارش در سال 2012، تولید این گونه در تالاب شادگان، 33.38 کیلوگرم/هکتار/سال می باشد که رتبه دوم گونه‌های این منطقه را دارد. زیست توده اسبله بین النهرین در این منطقه بین 1997 تا 2009 در حال افزایش بوده است. در سال 2011 در مقابل تنها 3 عدد از گونه گربه ماهی H. fossilis ، 518 عدد اسبله بین النهرین صید شده است.

»» بهداشت و بیماری‌ها:

در ایران گزارشی در مورد آلودگی انگلی توسط کرم Proteocephalus sp. با میزان 33.33 درصد گسترش (2 ماهی از 6 ماهی) در تالاب های خوزستان ارائه شده است. همچنین گزارش دیگری از آلودگی با نماتود Rhabdochona denudata و R. fortunatowi در این ماهی در خوزستان ارائه شده است.

»» تصاویر مرتبط با اسبله بین النهرین:

مقایسه اسبله معمولی و اسبله بین النهرین نمای نزدیک دهان اسبله بین النهرین اسبله بین النهرین، موصل، عراق
مقایسه اسبله معمولی و اسبله بین النهرین نمای نزدیک دهان اسبله بین النهرین اسبله بین النهرین، موصل، عراق
اسبله بین النهرین، ترکیه اسبله بین النهرین، تالاب شادگان. عکس از میلاد خسروی صید ورزشی اسبله بین النهرین
اسبله بین النهرین، ترکیه اسبله بین النهرین، تالاب شادگان
عکس از میلاد خسروی
صید ورزشی اسبله بین النهرین
    رود دز، حرمله، زیستگاه اسبله بین النهرین
    رود دز، حرمله، زیستگاه اسبله بین النهرین
عکس از برایان کد

:: صفحات پیشنهادی برای مطالعه:::

page1: Family: Siluridae (خانواده اسبله‌ماهیان)
page2: Silurus glanis : ماهی اسبله